Komunikado di Prensa Kontribushon di drs. Rob van den Bergh Papiamentu
KOMUNIKADO DI PRENSA
Dia 12 di yüli 2024.
Kontribushon di drs Rob van den Bergh
Sosten di gobièrnu pa sektor empresarial di Kòrsou
Alkanse di gobièrnu su deber di kuido
WILLEMSTAD – Gobièrnu mester bula aden ora sektor privá no hasi loke e mester hasi? Si ta asina, kon i te na ki punto? Esei ta preguntanan klave den un ensayo ku drs. Rob van den Bergh a skirbi riba título personal pa e relato anual di 2023 di Konseho di Konsulta. Spesialmente e sosten di gobièrnu pa kompanianan den sektor privá a fomentá e diskushon riba alkanse di e deber di kuido di gobièrnu.
Pregunta klave
E hecho ku gobièrnu ta garantisá derechonan fundamental klásiko, manera libertatnan individual riba tereno di religion, libertat di ekspreshon i enseñansa, no ta punto di diskushon den e ensayo aki. E derechonan ei ta ankrá den Konstitushon di Kòrsou i tratadonan di derechonan humano na kua Kòrsou tambe ta mará. Loke sí ta na diskushon, ta e manera ku gobièrnu ta interpretá derechonan sosial fundamental di siudadanonan, manera bienestar i interesnan sosial di individuonan. Riba tereno sosial-ekonómiko gobièrnu su responsabilidat no ta delineá i su intervenshon por bira mas grandi òf mas chikitu. N’e momentu aki e tendensia ta un influensia kresiente di gobièrnu, mas intervenshon den bida diario di siudadanonan i un relashon mas ligá na sektor empresarial.
Tokante e pregunta klave te na unda kuido pa sektor empresarial mester kai bou di derechonan sosial fundamental, i si ta asina, ki ora esei ta e kaso, no a hiba un berdadero diskushon sosial ainda.
Kriteria pa sosten
Tin vários motibu universal pakiko sosten di gobièrnu pa un sektor òf un kompania por ta deseabel. Kriterionan komun ta su importansha pa ekonomia (por ehèmpel riba tereno di empleo i generashon di divisa), stabilidat finansiero di un pais (pa por sigui funshoná na nivel lokal i internashonal), e impakto sosial (por ehèmpel si tin riesgo pa salú òf medio ambiente) i/òf e rekurso finansiero di gobièrnu. Hopi biaha ta usa un kombinashon di argumento pa hustifiká e kuido. Den kaso di un krisis nashonal, manera un desaster natural òf pandemia, en berdat e kriterionan aki ta bini huntu i forma e motibu pa gobièrnu amplia alkanse di su deber di kuido.
Un bon ehèmpel ta e pandemia di Covid.
Segun drs. Van den Bergh no por eksistí duda ku den sorto di kalamidat asina, gobièrnu tin un deber di kuido pa ku sektor empresarial tambe. Ku sosten di Hulanda gobièrnu por a intervení pa skapa empresanan di bankarota i protehá siudadanonan kontra pérdida di trabou i pobresa. Na mes momentu e pregunta ta si pais Kòrsou lo por i lo ker a ofresé mes yudansa sin sosten di likides di Hulanda. Pasobra un fiansa otro kaminda lo a bai kompañá pa un interes haltu, ku konsekuensia grandi pa e espasio presupuestario riba término kòrtiku i e situashon di debe riba término largu.
Desishon reaktivo
Un mas motibu di pesu pa sosten di gobièrnu, ta e kriterio di ‘relevansia di sistema’. Esei ta enserá ku pérdida di un sektor òf kompania, ku ta un renchi den e kadena ekonómiko, por brua funshonamentu di henter e sistema finansiero òf henter ekonomia. E kriterio ei en partikular tabata na base di e sosten ku gobièrnu a duna e kompania privá di aviashon InselAir na 2017, i despues na Girobank N.V. (Girobank) i ENNIA Caribe Leven N.V. (ENNIA). E desishon pa duna sosten tabata reaktivo: ke men despues ku e daño tabata hasí kaba i no pa antisipá tendensianan den futuro. Por ehèmpel, a dura te 2018 promé ku Banko Sentral di Kòrsou i St. Maarten (CBCS) a proklamá e regulashon di emergensia pa ENNIA, miéntras for di ora e doño nobo a tuma posishon na 2006, regularmente tabatin atvertensia ku tabata saka sumanan konsiderabel for di ENNIA via konstrukshonnan intransparente bou di e wowo supervisor di CBCS.
No tin maneho pa sosten empresarial
Aparte di e pregunta si tin fondo disponibel òf nò, Kòrsou no tin un maneho pa sosten finansiero pa kompanianan ku a haña nan den peliger i ku ta importante pa e isla, ni kriterio pa evaluá e sosten ei. Riba su mes esei no ta straño pa un isla chikitu komo e ta pasa insidentalmente. Pero un maneho asina ta rekomendabel si, meskos ku un fondo pa probechá di oportunidatnan ekonómiko i frena kontratempu ekonómiko. Fondo Monetario Internashonal (IMF) por ehèmpel ta boga den su konsulta anual bilaterial pa pone likides disponibel p’esei. Gobièrnu a lanta National Export Strategy (NES) komo maneho ekonómiko pa futuro. Pero e plan falta un empuhe substansial riba tereno di finansa, regulashon i kòntròl pa stimulá e aktividatnan i sektornan ku a fiha komo prioridat. Asina ta ku por lo pronto NES parse mas bien un idea pa futuro lehano.
Nesesidat urgente
Sin un kuadro di maneho ku kriterio kla, i sin kontròl independiente i kompetente, e maneho ta kore riesgo di bira arbitrario. Drs. Van den Bergh ta haña deseabel pa agregá un plan di maneho detayá na tur petishon pa sosten di negoshi, ku metanan realístiko, klaridat riba e kapasidat di ehekushon, i fecha límite konkreto. Pa banda di gobièrnu ta eksihí kòntròl kompetente i independiente.
Pero e nesesidat urgente pa regulashon transparente, supervishon i mantenshon di regla no ta konta solamente pa sektornan i kompanianan ku ta pidi sosten di gobièrnu, pero pa henter e área den kua sektor empresarial mester funshoná. Sektor empresarial di Kòrsou ta barká ku legislashon i regulashon bieu ku ta pèrmití gobièrnu influenshá i dirihí merkadonan na Kòrsou. Por ehèmpel, via stipulashon di tarifa, regulashon di suministro òf via insentivo fiskal. Pió ainda ta e falta di klaridat den funshonamentu di tur inspekshon i outoridat ku ta supervisá e merkado regulá aki na nòmber di gobièrnu. Tantu sektor empresarial komo otro sektor i siudadanonan ta keha riba kòntròl i mantenshon parotin. No tin kestion di un ‘level playing field’.
Alkanse
En korto, bou di kondishonnan strikto i kriterionan klaritu, lo por amplia e alkanse di gobièrnu su deber di kuido un poko pa ku sektor privá, riba tereno di sosten finansiero i den kasonan partikular. Pero ta mas importante pa formulá un maneho transparente den e sektornan kaminda ya kaba tin un deber òf intenshon di kuido, i pa eiden adaptá e legislashon i regulashon eksistente na realidat di 2024. Tambe gobièrnu mester sòru pa un bon aparato di inspekshon ku ta supervisá i mantené regla di un manera honesto i efektivo.
Na nòmber di e visepresidente di Konseho di Konsulta
Señora mr. C. Raphaëla, sekretario.
